Zgodnie z art. 49 § 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego, pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Pokrzywdzonym może być także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. Aby mówić zatem o pokrzywdzonym konieczne jest, aby przestępstwo bezpośrednio naruszyło lub zagroziło określonemu dobru prawnemu danego podmiotu.

Dobrem tym może być zarówno dobro majątkowe, jak i osobiste, np. nietykalność cielesna, cześć, zdrowie, życie, wolność. Jak wskazuje się w doktrynie prawa karnego, owa bezpośredniość naruszenia dobra prawnego lub jego zagrożenia jest w postępowaniu karnym podstawowym wyznacznikiem pokrzywdzenia. Oznacza to, że pomiędzy czynem będącym przestępstwem a naruszeniem bądź zagrożeniem dobra prawnego nie ma żadnych ogniw pośrednich. (T. Grzegorczyk, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011). Od powyższego wymogu istnieją jednak pewne wyjątki, które dotyczą przede wszystkim zakładów ubezpieczeń, które uważa się za pokrzywdzone w zakresie, w jakim pokryły szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo albo są zobowiązane do jej pokrycia z tytułu umowy ubezpieczenia, a także organów Państwowej Inspekcji Pracy, które mogą wykonywać prawa pokrzywdzonego na podstawie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy.W projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego zaproponowano nowe brzmienie art. 49 § 2 k.p.k. zgodnie z którym, pokrzywdzonym może być także jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną.

W myśl art. 299 § 1 k.p.k., w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony i podejrzany są stronami. W związku z powyższym, pokrzywdzony już z samego faktu pokrzywdzenia go przestępstwem uznawany jest za stronę postępowania przygotowawczego. Pokrzywdzony może zatem działać samodzielnie i bezpośrednio. Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba fizyczna, ale małoletnia lub ubezwłasnowolniona, jego prawa wykonuje wówczas przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której pieczą pokrzywdzony pozostaje. Jeżeli pokrzywdzony nie jest osobą fizyczną, wszelkie czynności dokonywane są wówczas przez organ uprawniony do działania w jego imieniu.
Zgodnie z art. 52 § 1 k.p.k., w przypadku śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe, tj. małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu. W wypadku ich braku lub nieujawnienia prawa te może wykonywać również prokurator, działając z urzędu.Na gruncie projektowanych zmian kodeksu postępowania karnego zaproponowano także wprowadzenie nowej regulacji dotyczącej możliwości wykonywania uprawnień pokrzywdzonego przez następcę prawnego osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej posiadającej jedynie zdolność prawną, która została zlikwidowana lub przekształcona.

Zarówno pokrzywdzony, jak i podmioty wykonujące jego prawa mogą ustanowić pełnomocnika.

W toku postępowania przygotowawczego (dochodzenia lub śledztwa) pokrzywdzony samodzielnie lub poprzez pełnomocnika może w szczególności: składać wnioski dowodowe, uczestniczyć we wnioskowanych czynnościach dowodowych, uczestniczyć w innych niepowtarzalnych czynnościach dowodowych, żądać dopuszczenia do każdej czynności dowodowej postępowania przygotowawczego, przeglądać akta sprawy w toku tego postępowania za uprzednią zgodą prowadzącego postępowanie przygotowawcze, a także zaskarżać do prokuratora bezpośrednio przełożonego decyzję odmawiającą ich udostępnienia. Ponadto pokrzywdzony może domagać się sądowego przesłuchania świadka w toku postępowania przygotowawczego w razie niebezpieczeństwa niemożności przesłuchania go później w postępowaniu sądowym, a w przypadku dopuszczenia w postępowaniu przygotowawczym dowodu z opinii biegłego pokrzywdzonemu należy doręczyć odpis postanowienia o powołaniu biegłego, a gdy tego zażąda, również zezwolić na zapoznanie się z treścią opinii złożonej na piśmie, a w razie przesłuchania biegłego – na udział w takiej czynności.
Pokrzywdzony może także zaskarżać, na zasadach ogólnych (w terminie 7 dni od daty ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje doręczenie postanowienia – od daty doręczenia), postanowienia i zarządzenia wydawane w postępowaniu przygotowawczym, a także wnosić zażalenia na czynności inne niż postanowienia i zarządzenia naruszające jego prawa do prokuratora bezpośrednio przełożonego.
Pokrzywdzonego należy także zawiadomić o zamknięciu dochodzenia lub śledztwa oraz o przesłaniu do sądu aktu oskarżenia lub wniosku o warunkowe umorzenie postępowania, a także o uchyleniu, nieprzedłużeniu lub zmianie wobec podejrzanego tymczasowego aresztowania na inny środek zapobiegawczy, chyba że pokrzywdzony zrezygnuje z tego uprawnienia. Na wniosek pokrzywdzonego, należy go także zawiadomić o zwolnieniu skazanego z zakładu karnego, o ucieczce, a także o udzieleniu skazanemu przerwy w karze, przepustki oraz czasowego czy warunkowego zwolnienia.

W przypadku każdego przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego pokrzywdzony może złożyć zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. Niezależnie jednak od tego, kto takie zawiadomienie złożył, ujawniony pokrzywdzony powinien być zawiadomiony o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, a także o umorzeniu wszczętego postępowania wraz z pouczeniem o przysługujących mu uprawnieniach. W razie wszczęcia postępowania powinno to być pouczenie o uprawnieniach do działania w postępowaniu przygotowawczym w charakterze strony, a w razie postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania, o możliwości zaskarżenia takiej decyzji. Ponadto, pokrzywdzony, który złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa może również wnieść zażalenie na bezczynność organów ścigania, jeżeli nie zostanie w ciągu 6 tygodni powiadomiony o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego.
W przypadku przestępstw ściganych na wniosek, to od woli pokrzywdzonego zależy wszczęcie postępowania przygotowawczego, ponieważ wniosek o ściganie jest w takim przypadku szczególną przesłanką procesową. Pokrzywdzony może także cofnąć wniosek, przez co może oddziaływać na byt postępowania karnego. Na etapie postępowania przygotowawczego cofnięcie wniosku wymaga zgody prokuratora, a w postępowaniu sądowym zgody sądu.

W celu wzmocnienia pozycji pokrzywdzonego w procesie karnym, a także ułatwienia mu realizowania jego uprawnień jako strony postępowania przygotowawczego w projekcie nowego Kodeksu postępowania karnego za zasadne uznano ustawowe uregulowanie obowiązku poinformowania pokrzywdzonego o jego uprawnieniach i obowiązkach. Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy o zmianie k.p.k., wprowadzenie do art. 300 k.p.k. nowego § 2 wynika również z potrzeby równego traktowania stron postępowania przygotowawczego, tj. podejrzanego i pokrzywdzonego. Obecnie bowiem tylko podejrzany ma zagwarantowane ustawowo prawo do uzyskania pakietu informacji o prawach i obowiązkach. Zgodnie z projektowanym art. 300 § 2 k.p.k., przed pierwszym przesłuchaniem w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony powinien zostać pouczony zwłaszcza o tych uprawnieniach, które wiążą się z jego aktywnością jako strony postępowania przygotowawczego. Pokrzywdzony powinien zatem zostać pouczony o jego uprawnieniu do inicjowania czynności śledztwa lub dochodzenia oraz zasadach uczestniczenia w przeprowadzeniu tych czynności, o prawie do posiadania pełnomocnika z wyboru, jak również o możliwości złożenia wniosku o wyznaczenia pełnomocnika z urzędu, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru, o możliwości złożenia wniosku o końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania, o procesowych możliwościach reagowania na bezczynność organów ścigania po złożeniu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, a także o możliwości złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania przygotowawczego.
Kolejna proponowana zmiana dotyczy także pokrzywdzonego, który nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim. Zaproponowany bowiem przepis art. 51a k.p.k. przewiduje nadanie rangi ustawowej obowiązkowi wezwania tłumacza do przeprowadzenia czynności procesowych z udziałem pokrzywdzonego, który nie posługuje się językiem polskim.

Zgodnie z art. 46 § 1 k.k., pokrzywdzony może wystąpić o nałożenie na skazanego obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Zamiast wskazanego wyżej obowiązku sąd może także orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego. W razie skazanie oskarżonego, sąd jest zobowiązany uwzględnić wniosek pokrzywdzonego. W myśl art. 49a k.p.k., powyższy wniosek może zostać złożony tylko w razie niewytoczenia powództwa cywilnego i tylko do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej. Wniosek taki – przy spełnieniu powyższych warunków – złożyć może również prokurator. Ze względu na to, że wskazany wyżej termin ma charakter prekluzyjny późniejsze zgłoszenie jest niedopuszczalne.
W projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego zaproponowano nowe brzmienie art. 49a k.p.k. Zmiana ta polega na wydłużeniu terminu, do którego dopuszczalne jest złożenie wniosku, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k. Według proponowanych zmian, pokrzywdzony, a także prokurator mógłby złożyć taki wniosek do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy, przedłużenie terminu do chwili zamknięcia przewodu sądowego w sposób istotny wzmacnia gwarancje procesowe pokrzywdzonego, a ponadto eliminuje wątpliwości co do terminu, do jakiego może być złożony wniosek, jeżeli pokrzywdzony nie jest w postępowaniu sądowym przesłuchiwany.

Pokrzywdzony może również samodzielnie wnieść akt oskarżenia, w sprawie o czyn ścigany z urzędu w razie powtórnego prawomocnego odmówienia wszczęcia postępowania przygotowawczego lub umorzenia tegoż postępowania, po uprzednim uchyleniu pierwszych takich postanowień przez sąd. W takim przypadku mówi się o oskarżeniu typu subsydiarnego (zastępczego).

Pokrzywdzony z racji samego pokrzywdzenia generalnie nie jest jednak stroną postępowania sądowego. Aby stać się stroną na etapie postępowania przed sądem, pokrzywdzony musi co do zasady poczynić pewne odpowiednie kroki prawne, mające na celu wejście w rolę oskarżyciela posiłkowego, oskarżyciela prywatnego lub powoda cywilnego.
Pokrzywdzony, jako strona postępowania przygotowawczego zachowuje jednak pewne uprawnienia strony również podczas wstępnej kontroli oskarżenia, nawet gdy nie wcielił się jeszcze w rolę strony postępowania sądowego. Zgodnie z art. 341 § 3 k.p.k., przy rozpatrywaniu wniosku prokuratora o warunkowe umorzenie, sąd może, uznając to za celowe ze względu na możliwość porozumienia się oskarżonego z pokrzywdzonym w kwestii naprawienia szkody lub zadośćuczynienia, odroczyć posiedzenie, wyznaczając stronom odpowiedni termin. Również przy rozpatrywaniu wniosku o skazanie bez rozprawy pokrzywdzony ma prawo wziąć udział w posiedzeniu, a sąd może także odroczyć posiedzenie z wyżej wskazanych powodów (art. 343 k.p.k.). Zgodnie z art. 354 k.p.k., pokrzywdzony może również brać udział w posiedzeniu w przedmiocie umorzenia postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowania środków zabezpieczających.
W tej fazie postępowania karnego pokrzywdzony może jednak realizować wyłącznie takie uprawnienia, jakie ustawa wyraźnie mu nadaje. Zgodnie z art. 444 k.p.k. pokrzywdzonemu przysługuje apelacja od wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, wydanego na posiedzeniu przed rozprawą. Natomiast w myśl art. 343 § 5 k.p.k., przy rozpoznawaniu wniosku oskarżyciela o skazanie oskarżonego bez rozprawy, pokrzywdzony może najpóźniej na tym posiedzeniu złożyć oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Pokrzywdzony ma także prawo wziąć udział w posiedzeniu w przedmiocie podjęcia postępowania warunkowo umorzonego (art. 550 § 2 k.p.k).

Pokrzywdzony z racji samego pokrzywdzenia może uczestniczyć w rozprawie. Zgodnie z art. 384 § 2 k.p.k., pokrzywdzony ma prawo wziąć udział w rozprawie, jeżeli się stawi, i pozostać na sali, choćby miał składać zeznania jako świadek; wówczas sąd przesłuchuje go w pierwszej kolejności. Słusznie zatem wskazuje się zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie prawa karnego, że pokrzywdzony powinien być powiadomiony o terminie rozprawy także wtedy, gdy nie jest stroną w postępowaniu sądowym.
Udział pokrzywdzonego w postępowaniu sądowym może być szczególnie istotny w sytuacji gdy pokrzywdzony wystąpił z wnioskiem o naprawienie przez skazanego wyrządzonej przestępstwem szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k., bądź gdy od stanowiska pokrzywdzonego zależy uwzględnienie wniosku oskarżonego o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie mu określonej kary lub środka karnego bez przeprowadzania postępowania dowodowego. Pokrzywdzony może bowiem sprzeciwić się takiemu wnioskowi oskarżonego i to niezależnie od tego, czy jest stroną postępowania sądowego (art. 387 k.p.k).
Udział pokrzywdzonego w rozprawie w sytuacji, gdy nie jest on stroną postępowania sądowego, nie gwarantuje mu jednak posiadania uprawnień przysługujących wyłącznie stronom, takich jak: prawa zadawania pytań przesłuchiwanym, składania wniosków dowodowych, wypowiadania się w rozstrzyganych kwestiach, czy też prawa do głosu końcowego. Aby nabyć powyższe uprawnienia, pokrzywdzony musi zatem wstąpić w rolę strony postępowania sądowego.