Zgodnie z art. 62a ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii, jeżeli przedmiotem posiadania są środki odurzające lub substancje psychotropowe w ilości nieznacznej, przeznaczone na własny użytek sprawcy, postępowanie można umorzyć również przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia, jeżeli orzeczenie wobec sprawcy kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a także stopień jego społecznej szkodliwości.

Przepis ten obowiązuje od 9 grudnia 2011 roku i został wprowadzony przez ustawę z dnia 1 kwietnia 2011 roku o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz niektórych innych ustaw.

Stanowi on samodzielną podstawę prawną umorzenia postępowania karnego w sytuacji, gdy przedmiotem czynu są:

– środki odurzające lub substancje psychotropowe w ilości nieznacznej,

– przeznaczone są one na własny użytek sprawcy,

– orzeczenie wobec sprawcy kary za ich posiadanie byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu, a  także stopień społecznej szkodliwości.

Podjęcie decyzji o umorzeniu postępowania wymaga przy tym łącznego spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek.

Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii celem wprowadzenia omawianego przepisu było nowe rozwiązanie zagadnienia sposobu postępowania wobec osób dopuszczających się drobnych postaci przestępstwa posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych. Jak wynika bowiem z przeprowadzonych badań w tym zakresie olbrzymia większość spraw o przestępstwa posiadania narkotyków dotyczy posiadania dwóch środków a mianowicie marihuany oraz amfetaminy, przy czym znaczna ich część to sprawy niezwykle drobne związane z posiadaniem bardzo niewielkiej ilości tych środków, jednocześnie przeznaczonych ewidentnie na cele własnej konsumpcji. Jak słusznie zauważono, w wielu takich sprawach, które w Polsce kończą się wyrokami skazującymi, w grę wchodzą ilości środków, które w innych krajach Unii Europejskiej są prawnie nieistotne i umożliwiają rezygnację ze ścigania karnego sprawcy.

Intencją ustawodawcy przy wprowadzaniu omawianego przepisu było przede wszystkim umożliwienie odstąpienia w pewnych sytuacjach od ścigania określonych kategorii drobnych przestępstw związanych z konsumpcją narkotyków, w stosunku do których stosowanie represji karnej zdaje się nie przynosić żadnych pozytywnych efektów. Nie wpływa bowiem ani na znaczącą redukcję rozmiarów nielegalnej podaży środków odurzających lub substancji psychotropowych, jak również nie wywiera pożądanych efektów w zakresie zmniejszenia popytu na nie. Jednocześnie wskazuję się, że represja ta może przez stygmatyzację takich sprawców wyrządzić wręcz poważne szkody i zapoczątkować lub też pogłębić procesy ich dalszego wykolejenia społecznego. Możliwość odstąpienia od ścigania ma również odciążyć organy ścigania od prowadzenia licznych dochodzeń w sprawach o posiadanie nieznacznych ilości narkotyków i angażowania w tym celu licznych sił i środków. W związku z powyższym, omawiany przepis daje prokuratorowi, a także sądowi możliwość bezwzględnego umorzenia w określonych sytuacjach postępowania karnego wobec sprawców posiadających nieznaczne ilości narkotyków, przeznaczonych na własny użytek. Generalną przesłanką stosowania art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest niecelowość stosowania wobec określonej gruby osób posiadających narkotyki represji karnej ze względu na przesłanki w nim wymienione. Warunek konieczny jego stosowania stanowi nieznaczna ilość posiadanego środka oraz posiadanie go na własny użytek, przy czym obie te okoliczności są ze sobą ściśle powiązane.

Przy wprowadzaniu omawianego przepisu zrezygnowano z bliższego definiowania pojęcia nieznacznej ilości środka odurzającego lub substancji psychotropowej pozostawiając je jako znamię ocenne. Podobnie jak w przypadku innych przestępstw określonych w ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii, tak i przy stosowaniu art. 62a zasadniczy problem pojawia się przy wykładni znamienia ilościowego posiadanych narkotyków, którą należy przyjąć w konkretnym przypadku, aby można uznać, że sprawca zasługuje na umorzenie postępowania, a zatem, co należy rozumieć pod pojęciem „ilość nieznaczna” Antonimem słowa „nieznaczny” jest wyraz „znaczny”, który również występuje w przepisach wspomnianej ustawy, jako element tworzący typ kwalifikowany. Z uwagi na to, że również to znamię nie ma precyzyjnej definicji w ustawie, jest powodem wielu kontrowersji i niejasności w praktyce wymiaru sprawiedliwości. Według słownika języka polskiego „nieznaczny” oznacza „mały, błahy, drugorzędny, nieważny, niewielki, taki, który nie jest znaczący”. Takie wyjaśnienie jest jednak niepełne w kontekście posiadania narkotyków, gdyż jak często zauważa się w praktyce, nie uwzględnia ich jakości, czy też zawartości substancji czynnej. Z całą pewnością można jednak przyjąć, że „ilość nieznaczna” to ilość niewielka, odpowiadająca doraźnym potrzebom posiadacza, jedna lub dwie porcje, lecz nie ilość od tego większa, choćby zgromadzono ją z myślą o przyszłych potrzebach. Często wskazuje się również, że jest to ilość odpowiadająca doraźnym potrzebom osoby uzależnionej, to znaczy odczuwanemu aktualnie głodowi narkotycznemu.

Kolejną przesłanką warunkującą możliwość podjęcia decyzji o umorzeniu postępowania jest wymóg, aby posiadane środki odurzające lub substancje psychotropowe przeznaczone były na własny użytek sprawcy. Z okoliczności powinno zatem jednoznacznie wynikać, że ujawniona nieznaczna ilość narkotyków jest przeznaczona do skonsumowania przez ich posiadacza. Przyjmuje się przy tym, że niewielka ilość narkotyku stwarza pewne domniemanie faktyczne, że może być użyta tylko przez sprawcę. W takim przypadku, jeżeli brak jest dowodów wskazujących na przeznaczenie narkotyków na cele handlowe, przyjmować należy cel w postaci własnego użytku. Jednak jak każde domniemanie, także i to może zostać obalone w toku przeprowadzonego postępowania dowodowego.

Pozostałe przesłanki stosowania omawianego przepisu stanowią: „okoliczności popełnienia czynu” oraz „stopień jego społecznej szkodliwości”. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii okolicznościami popełnienia czynu uzasadniającymi umorzenie postępowania może być przede wszystkim brak wyraźnego zagrożenia dla dóbr prawnych osób trzecich. Jako przekłady przypadków posiadania narkotyków potencjalnie zawsze takie zagrożenie stwarzające wymienia się w szczególności przypadki posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych w szkole lub innych instytucjach edukacyjnych, placówkach oświatowych, jednostkach wojskowych, w czasie imprez sportowych, czy innych imprez masowych. W takich wypadkach umorzenie postępowania na podstawie omawianego przepisu, co do zasady jest raczej wyłączone. Z kolei na stopień społecznej szkodliwości czynu wpływ może mieć przede wszystkim charakter posiadanego środka, tzn. jego szkodliwość. Wskazuje się przy tym, że w przypadku posiadania marihuany, a więc substancji o mniejszej szkodliwości, niż w przypadku innych środków, w ilościach nieznacznych i okolicznościach niestwarzających zagrożenia dla dóbr prawnych osób trzecich, w zasadzie można domniemywać zasadność zastosowania omawianego przepisu.

Umorzenie postępowania w oparciu o art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii ma charakter fakultatywny, a wymienione w tym przepisie przesłanki nie stoją na przeszkodzie wszczęciu postępowania karnego. Zastosowanie tego przepisu zależy zatem od każdorazowej oceny prokuratora albo sądu w konkretnej sprawie.