Zgodnie z art. 59a § 1 Kodeksu karnego, jeżeli przed rozpoczęciem przewodu sądowego w pierwszej instancji sprawca, który nie był uprzednio skazany za przestępstwo umyślne z użyciem przemocy, pojednał się z pokrzywdzonym, w szczególności w wyniku mediacji i naprawił szkodę lub zadośćuczynił wyrządzonej krzywdzie, umarza się, na wniosek pokrzywdzonego, postępowanie karne o występek zagrożony karą nieprzekraczającą 3 lat pozbawienia wolności, a także o występek przeciwko mieniu zagrożony karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, jak również o występek określony w art. 157 §1.

Przepis ten został dodany do kodeksu karnego przez ustawę z dnia 27 września 2013 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw i wszedł w życie z dniem 1 lipca 2015 roku. Stanowi on kolejny krok w kierunku rozszerzania konsensualności postępowania karnego i pozwala zakończyć to postępowanie na wcześniejszym etapie wówczas, gdy spełnione zostaną określone w nim warunki.
Przepis przewiduje obligatoryjne umorzenie postępowania wobec sprawcy. Organ postępowania ma zatem obowiązek umorzyć postępowanie karne gdy spełnione zostały opisane w przepisie przesłanki w związku z zanikiem potrzeby karania. Wymienione w tym przepisie przesłanki mają charakter formalny, tj. ustawowe zagrożenie czynu, naprawienie szkody oraz wniosek pokrzywdzonego.
Przesłanką formalną zastosowania tego przepisu jest popełnienie występku zagrożonego karą nieprzekraczającą 3 lat pozbawienia wolności lub 5 lat w przypadku czynów zabronionych przeciwko mieniu oraz występku wskazanego wprost w art. 157 § 1 k.k., tj. spowodowanie średniego uszczerbku na zdrowiu człowieka.
Warunkiem zastosowania tej regulacji wobec sprawcy jest jego uprzednia niekaralność za przestępstwo umyślne z użyciem przemocy. Może zatem skorzystać z niej sprawca skazany za przestępstwa nieumyślne oraz przestępstwa umyślne, jeżeli nie były one popełnione z użyciem przemocy. Znaczenie ma przy tym sam fakt skazania, nie jest z kolei istotne, na jaką karę sprawca został uprzednio skazany, a także czy była ona orzeczona z warunkowym zawieszeniem jej wykonania oraz czy została choć w części wykonana. Nie będzie mógł zatem skorzystać z tej regulacji sprawca, wobec którego odstąpiono od wymiaru kary, a będzie mógł ten, wobec którego warunkowo umorzono postępowanie.
Kolejną przesłankę stanowi naprawienie szkody lub zadośćuczynienie za wyrządzoną krzywdę. Musi przy tym być ono faktyczne, a zatem nie wystarczy jedynie ich obietnica. Wysokość naprawienia szkody lub zadośćuczynienia zależy od subiektywnej oceny pokrzywdzonego i nie muszą obiektywnie odpowiadać wartości wyrządzonej szkody czy krzywdy. W przypadku, gdy w wyniku zachowania sprawcy została wyrządzona zarówno szkoda, jak i krzywda musi nastąpić w całości zarówno naprawienie szkody, jak i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Jeżeli z kolei przestępstwem nie wyrządzono szkody, jak i krzywdy omawiany przepis ma również zastosowanie, gdy spełnione zostaną inne warunki. W przypadku, gdy istnieje wielu pokrzywdzonych, sprawca musi naprawić szkodę lub zadośćuczynić wszystkim. Czynności sprawcy muszą zatem dotyczyć wszystkich pokrzywdzonych, ale wydaję się, że wystarczy, iż z wnioskiem wystąpi tylko jeden z pokrzywdzonych.
Zgodnie z art. 23b Kodeksu postępowania karnego w razie złożenia wniosku, w przedmiocie wniosku rozstrzyga prokurator, a gdy złożono go po wniesieniu aktu oskarżenia – sąd. Wniosek o umorzenie postępowania można zatem złożyć zarówno przed, jak i po wniesieniu aktu oskarżenia. Musi to jednak być już faza postępowania przeciwko osobie (po przedstawieniu zarzutów), gdyż dopiero wówczas ujawnia się sprawca. Wydaje się, że wniosek może być złożony do czasu wydania orzeczenia przez sąd pierwszej instancji. Na postanowienie w przedmiocie wniosku przysługuje zażalenie.
Ograniczenie dla stosowania omawianej instytucji przewiduje przepis § 3 art. 59a Kodeksu karnego, zgodnie z którym nie można umorzyć postępowania, jeżeli zachodzi szczególna okoliczność uzasadniająca, że umorzenie postępowania byłoby sprzeczne z potrzebą realizacji celów kary. Wydaję się, że okoliczność, o której mowa może dotyczyć zarówno osoby sprawcy (wysoki poziom demoralizacji), jak i samego czynu.