Wychodząc z założenia, iż karanie sprawców drobnych przestępstw, którzy wcześniej nie weszli w konflikt z prawem, bywa często niesłuszne i nieskuteczne, ustawodawca wprowadził szczególny środek reakcji karnej o charakterze probacyjnym w postaci warunkowego umorzenia postępowania.

Stosownie do treści art. 66 § 1 Kodeksu karnego warunkowo umorzyć postępowanie można, jeśli :
a) wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne,
b) okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości,
c) sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne,
d) właściwości i warunki osobiste sprawcy sprawcy oraz jego dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.
Jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą przekraczającą 3 lata, warunkowego umorzenia postępowania co do zasady nie stosuje się. Wyjątkiem uzasadniającym podniesienie granicy do lat 5 jest sytuacja, gdy :
a) pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą,
b) sprawca naprawił szkodę,
c) pokrzywdzony i sprawca uzgodnili sposób naprawienia szkody.

Jak wyżej wspomniano, warunkowe umorzenie postępowania jest środkiem probacyjnym, tzn. związanym z poddaniem sprawcy próbie. Zgodnie z art. 67 § 1 Kodeksu karnego okres próby wynosi od roku do 2 lat i biegnie od uprawomocnienia się orzeczenia. Jednocześnie z warunkowym umorzeniem postępowania, na okres próby sprawcę można oddać pod dozór, np. kuratora, osoby godnej zaufania lub stosownej instytucji. Jeżeli skutkiem popełnienia przestępstwa zaistniała szkoda, sprawca zawsze będzie zobowiązany do jej naprawienia, nadto mogą być na niego nałożone obowiązki takie jak :
a) informowanie sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby,
b) przeproszenie pokrzywdzonego,
c) wykonywanie ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby,
d) powstrzymywanie się od nadużywania alkoholu lub używania innych środków odurzających,
e) poddanie się leczeniu, w szczególności odwykowemu lub rehabilitacyjnemu, albo oddziaływaniom terapeutycznym,
f) uczestnictwo w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych,
g) powstrzymywanie się od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób lub zbliżania się do pokrzywdzonego lub innych osób,
h) opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym
Niezależnie od powyżej wymienionych obowiązków, wobec sprawcy może być orzeczone świadczenie pieniężne, nawiązka oraz zakaz prowadzenia pojazdów w wymiarze do lat 2.

W obecnym stanie prawnym jedynym organem władnym warunkowo umorzyć postępowanie jest sąd, który dokonuje tego zawsze wydając wyrok. Do wydania wyroku warunkowo umarzającego postępowanie może dojść w trzech odmiennych konfiguracjach procesowych :
a) gdy prokurator po zakończeniu postępowania przygotowawczego skieruje do sądu wniosek o warunkowego umorzenie postępowania,
b) gdy prokurator po zakończeniu postępowania przygotowawczego skieruje do sądu akt oskarżenia, sąd natomiast na etapie wstępnej kontroli oskarżenia uzna, iż zachodzi potrzeba rozważenia warunkowego umorzenia postępowania i wyznaczy w tym celu posiedzenie,
c) gdy po przeprowadzeniu rozprawy sąd uzna, iż zaistniały warunki do warunkowego umorzenia postępowania.

W przypadku skierowania wniosku o warunkowe umorzenie postępowania karnego przez prokuratora sąd wyznacza posiedzenie. W posiedzeniu mają prawo wziąć udział prokurator, oskarżony oraz pokrzywdzony, ich obecność może zostać przez sąd uznana za niezbędną. Sąd może odroczyć posiedzenie i wyznaczyć pokrzywdzonemu i oskarżonemu odpowiedni termin celem osiągnięcia porozumienia. Jeśli oskarżony sprzeciwia się warunkowemu umorzeniu (np. ze względu na to, iż nie przyznaje się do popełnienia czynu), sprawa podlega rozpoznaniu na rozprawie. Taka sama sytuacja zaistnieje w przypadku uznania przez sąd, iż wniosek prokuratora o warunkowe umorzenie jest nieuzasadniony. Należy mieć na uwadze, iż stosownie do art. 347 kpk w dalszym postępowaniu sąd nie jest związany ani oceną faktyczną, ani prawną przyjętą za podstawę postanowień i zarządzeń wydanych na posiedzeniu, nie sposób tym samym wykluczyć sytuacji, iż po przeprowadzeniu postępowania dowodowego na rozprawie sąd uzna, iż warunkowe umorzenie postępowania byłoby rzeczywiście uzasadnione.

Istotą stosowania środków probacyjnych jest poddanie sprawcy próbie. Jej przebieg może potwierdzić zasadność zastosowania warunkowego umorzenia postępowania, nie sposób jednak wykluczyć sytuacji, w której sprawca nie spełni pokładanych w nim nadziei co do poszanowania porządku prawnego. Mając na uwadze powyższe, ustawodawca wprowadził szereg przesłanek uzasadniających podjęcie postępowania warunkowego umorzonego.
Sąd musi podjąć postępowanie, jeżeli sprawca  w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany, natomiast może to uczynić wówczas, gdy :
a) sprawca w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, w szczególności gdy popełnił przestępstwo umyślne, za które nie został prawomocnie skazany lub popełnił przestępstwo nieumyślne,
b) sprawca uchyla się od dozoru, wykonania nałożonego obowiązku lub orzeczonego środka karnego albo nie wykonuje zawartej z pokrzywdzonym ugody,
c) sprawca po wydaniu orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania, lecz przed jego uprawomocnieniem się, rażąco narusza porządek prawny, a w szczególności gdy w tym czasie popełnił przestępstwo.
W przypadku zaistnienia przesłanek z pkt a i b po udzieleniu sprawcy pisemnego upomnienia przez sądowego kuratora zawodowego, sąd jest zobligowany do podjęcia postępowania, chyba że przemawiają przeciwko temu szczególne względy.
Podjęcie warunkowo umorzonego postępowania następuje na wniosek oskarżyciela, pokrzywdzonego lub sądowego kuratora zawodowego albo z urzędu. Sądem właściwym do orzekania jest w tych okolicznościach sąd właściwy do rozpoznania sprawy, który obraduje na posiedzeniu. W przypadku podjęcia postępowania warunkowo umorzonego sprawa toczy się od nowa na zasadach ogólnych.
Warunkowo umorzonego postępowania nie można podjąć później niż w ciągu 6 miesięcy od zakończenia okresu próby.

Zgodnie z art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym (Dz. U. z 2012 roku, nr 654- tekst jednolity), w KRK gromadzi się dane o osobach, przeciwko którym warunkowo umorzono postępowanie karne w sprawach o przestępstwa lub przestępstwa skarbowe.

Tytułem zakończenia, wskazać należy, iż instytucja warunkowego umorzenia postępowania karnego jest szczególnie korzystna dla podejrzanych o przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, którzy w chwili popełnienia czynu znajdowali się w stanie nietrzeźwości, pozwala bowiem uniknąć obligatoryjnego zastosowania zakazu prowadzenia pojazdów. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2002 roku zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych w sytuacji, w której postępowanie karne zostaje warunkowo umorzone, pozostaje fakultatywny. Przepis art. 67 § 3 in fine k.k. jest bowiem w zakresie orzekania tego środka karnego przepisem szczególnym w stosunku do art. 42 § 2 k.k. i wyłącza stosowanie tego ostatniego w zakresie przez siebie objętym, a więc przy warunkowym umorzeniu postępowania (Postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2002 roku, I KZP 33/01, LEX nr 50503).