Wchodząca w życie z dniem 1 lipca 2015 roku nowelizacja prawa karnego stwarza dodatkowe możliwości wstrzymania wykonania prawomocnie orzeczonej zastępczej kary pozbawienia wolności.

Niewykonanie kary grzywny bądź kary ograniczenia wolności co do zasady wiąże się dla skazanego z sankcją w postaci orzeczenia surowszej rodzajowo kary zastępczej. W przypadku grzywny jest są to w pierwszej kolejności prace społecznie użyteczne odpowiadające karze ograniczenia wolności,  (przy grzywnie do 120 stawek dziennych),  w dalszej kolejności natomiast kara pozbawienia wolności. Wobec osób uchylających się od wykonania kary ograniczenia wolności od razu zarządza się wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności.
Sąd przelicza niewykonaną kary na karę pozbawienia wolności w ten sposób, że za każde dwie stawki dzienne grzywny i każde dwa dni kary ograniczenia wolności zamienia na jeden dzień pozbawienia wolności.
Skazany na karę grzywny w każdej chwili może się uwolnić od zastępczej kary pozbawienia wolności poprzez uiszczenie należnej kwoty (uiszczenie części skutkuje odpowiednim skróceniem kary pozbawienia wolności), natomiast skazanym na karę ograniczenia wolności nie wytyczono ścieżki powrotu do wykonania pierwotnej kary. Osoby te w obecnym stanie prawnym muszą sięgać do instytucji nadzwyczajnych, np. żądając uchylenia postanowienia o zarządzeniu wykonania kary zastępczej powołując się na nowe lub poprzednio nie znane okoliczności (art. 24 § 1 kkw).

Z dniem 1 lipca 2015 roku wejdzie w życie szereg zmian w prawie karnym wykonawczym, m.in. dotyczących zastępczej kary pozbawienia wolności. Wśród tych zmian na szczególną uwagę zasługują dwa nowe przepisy umożliwiające wstrzymanie wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności – art. 48a oraz art. 65a.
Przepisy te będą miały następujące brzmienie :

Art. 48a
§ 1. Sąd może w każdym czasie wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności zarządzonej w wypadku, o którym mowa w art. 46 § 1 pkt 1, jeżeli skazany oświadczy na piśmie, że podejmie pracę społecznie użyteczną i podda się rygorom z nią związanym. Wstrzymanie następuje do czasu wykonania pracy społecznie użytecznej lub złożenia kwoty pieniężnej przypadającej jeszcze do uiszczenia tytułem grzywny.
§ 2. Jeżeli skazany uchyla się od wykonania pracy społecznie użytecznej, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności.
§ 3. W wypadkach wskazanych w § 1 i 2 sąd określa wymiar pozostałej do wykonania pracy społecznie użytecznej lub zastępczej kary pozbawienia wolności, kierując się zasadami określonymi w art. 45 § 1 i 3 oraz art. 46 § 2-4.
§ 4. W posiedzeniu, o którym mowa w § 2, ma prawo wziąć udział prokurator, sądowy kurator zawodowy, skazany oraz jego obrońca.
§ 5. Na postanowienie w przedmiocie wstrzymania i zarządzenia wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności oraz określenia wymiaru pozostałej do wykonania pracy społecznie użytecznej lub zastępczej kary pozbawienia wolności przysługuje zażalenie.
§ 6. Niedopuszczalne jest ponowne wstrzymanie wykonania tej samej zastępczej kary pozbawienia wolności na podstawie § 1.

Art. 65a
§ 1. Sąd może w każdym czasie wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności w wypadku, gdy skazany oświadczy na piśmie, że podejmie odbywanie kary ograniczenia wolności i podda się rygorom z nią związanym; wstrzymanie następuje do czasu wykonania orzeczonej kary ograniczenia wolności.
§ 2. Jeżeli skazany uchyla się od odbywania kary ograniczenia wolności, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności.
§ 3. W wypadkach wskazanych w § 1 i 2 sąd określa wymiar pozostałej do odbycia kary ograniczenia wolności lub zastępczej kary pozbawienia wolności, kierując się zasadami określonymi w art. 65 § 1 i 2.
§ 4. W posiedzeniu, o którym mowa w § 2, ma prawo wziąć udział prokurator, sądowy kurator zawodowy, skazany oraz jego obrońca.
§ 5. Na postanowienie w przedmiocie wstrzymania i zarządzenia wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności oraz określenia wymiaru pozostałej do odbycia kary przysługuje zażalenie.
§ 6. Niedopuszczalne jest ponowne wstrzymanie wykonania tej samej zastępczej kary pozbawienia wolności na podstawie § 1.

Już pobieżna lektura przepisów wskazuje, iż są one oparte na niemal bliźniaczej konstrukcji. W obu przypadkach kluczowym elementem jest pisemne oświadczenie skazanego o podjęciu się prac społeczne użytecznych albo o odbywaniu kary ograniczenia wolności i poddaniu się rygorom z nią związanych. Ustawodawca zabezpieczył się przed gołosłownymi oświadczeniami skazanych w ten sposób, że uniemożliwił ponowne wstrzymanie zastępczej kary pozbawienia wolności na podstawie kolejnego pisemnego oświadczenia. Skazani powinni mieć świadomość, iż niewywiązanie się ze zobowiązania podjęcia odbywania kary ograniczenia wolności w praktyce pozbawi ich możliwości uniknięcia kary izolacyjnej.

Przypomnieć trzeba, że już w obecnym stanie prawnym postanowienie o zarządzeniu zastępczej kary pozbawienia wolności jest zaskarżalne i przysługuje od niego zażalenie. Z instrumentu tego warto skorzystać, niejednokrotnie zdarza się bowiem, że sąd I instancji niewłaściwie ocenia podstawy zarządzenia kary (np. stwierdza, że skazany uchyla się od odbycia kary ograniczenia wolności, podczas gdy odbycie tej kary uniemożliwia stan zdrowia lub trudna sytuacja rodzinna skazanego) bądź błędnie określa jej wymiar. Osoby, wobec których wydano postanowienie o zarządzeniu wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności, powinny podjąć natychmiastową inicjatywę i niezwłocznie przeanalizować swoją sytuację prawną, termin do wniesienia środka zaskarżenia wynosi bowiem jedynie 7 dni.