Często bywa tak, że zawarte w wyroku rozwodowym, postanowieniu ustalającym kontakty z dzieckiem, czy też ugodzie ustalenia w zakresie terminów oraz częstotliwości spotkań jednego z rodziców z dzieckiem nie są następnie wykonywane. Zdarzają się bowiem sytuacje, że rodzic, który na co dzień sprawuje pieczę nad dzieckiem utrudnia kontakty drugiego z rodziców z małoletnim, szukając sposobów oraz wymówek aby nie dopuścić do spotkania byłego partnera z synem bądź córką.

Bywa jednak również i tak, że to rodzic, który na co dzień nie przybywa z dzieckiem z różnych powodów nie jest zainteresowany realizacją ustalonego harmonogramu spotkań. Nierzadko bywają i tacy rodzice, którzy pomimo wcześniejszych ustaleń, notorycznie przekładają terminy spotkań drugiego rodzica z dzieckiem, spóźniają się, czy nawet udają się na spotkanie z małoletnim pod wpływem alkoholu. Egzekucja orzeczeń dotyczących kontaktów z dzieckiem była dotychczas prowadzona na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń niepieniężnych. Wchodziły w grę dwa przepisy, a mianowicie art. 1050 i 1051 Kodeksu postępowania cywilnego. Istota egzekucji kontaktów w tym trybie polegała na nakładaniu grzywny, która płacona była na rzecz Skarbu Państwa, a w przypadku nieuiszczenia grzywny w terminie podlegała ona zamianie na areszt. De facto jednak sądy nie decydowały się na zamianę grzywny na areszt, a egzekucja grzywien była nieskuteczna. Wskazany stan prawny był zatem krytykowany za brak efektywności środków stosowanych dla wymuszenia respektowania orzeczeń o kontaktach z dziećmi. Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego z 2011 roku wprowadziła odrębne postępowanie opiekuńcze dotyczące wykonywania kontaktów z dzieckiem, wyłączając tym samym możliwość prowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 1050 i 1051 k.p.c. Wprowadzony nowelizacją środek inspirowany jest instytucją dwangsom  (Holandia) i astreinte (Francja, Belgia), co dosłownie oznacza sumę przymusową. Pochodzenie tej instytucji jest francuskie, a następnie została ona przyjęta w krajach Beneluksu. Podstawową różnicą pomiędzy uprzednio obowiązującym uregulowaniem, a obecnym rozwiązaniem jest założenie, że kara pieniężna z tytułu nie wykonywania lub nienależytego wykonywania obowiązków w zakresie kontaktów wypłacana jest osobie uprawnionej, nie zaś na rzecz Skarbu Państwa. Suma pieniężna przyznawana jest na wniosek uprawnionego. Procedura jest dwuetapowa: sąd w pierwszej kolejności określa zagrożenie na wypadek nie zastosowania się zobowiązanego do ustaleń w zakresie kontaktów (art. 598[15] § 1). Jeżeli zobowiązany w dalszym ciągu nie zastosuje się do orzeczenia sądu, uprawniony musi jeszcze raz wystąpić do sądu, aby ten nakazał zobowiązanemu zapłatę na jego rzecz kwoty stanowiącej iloczyn kwoty, którą sąd zagroził za każde naruszenie oraz liczby naruszeń (598[16] § 1). Na przykład w pierwszym etapie postępowania sąd wydaje postanowienie zagrażające matce wykonującej pieczę nad dzieckiem nakazaniem zapłaty na rzecz ojca dziecka kwoty 150 zł za każde utrudnienie jego kontaktów z córką. Na dalszym etapie postępowania okazuje się, że matka w dalszym ciągu narusza prawo ojca do kontaktów poprzez dwukrotne uniemożliwienie mu widzenia z córką. Wówczas sąd nakazuje matce dziecka zapłatę 300 zł na rzecz byłego partnera. Pierwszy etap postępowania mającego na celu wykonanie orzeczenia lub ugody dotyczących kontaktów z dzieckiem reguluje art. 598[15] § 1 k.p.c. Ten etap postępowania polega na zagrożeniu nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej i skierowany jest do dwóch grup podmiotów: – osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje, która nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, – osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem albo osoby, której tego kontaktu zakazano, naruszających obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem.

W pierwszym przypadku określona kwota pieniężna trafia do osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem, w drugim przypadku do osoby, pod której pieczą pozostaje dziecko, a zatem do osób, których prawa zostały naruszone. W obu przypadkach przy oznaczaniu wysokości sumy pieniężnej sąd opiekuńczy uwzględnia sytuację majątkową osób zobowiązanych do wykonywania obowiązków. Przepis artykułu 598[15] § 1 k.p.c. zakłada, że sposób utrzymywania kontaktów pomiędzy dzieckiem a rodzicami oraz innymi osobami został już prawomocnie uregulowany w orzeczeniu sądu lub w ugodzie sądowej albo zawartej przed mediatorem. Dopiero w takim wypadku istnieje bowiem możliwość stwierdzenia, czy osoby te przestrzegają ustalonych reguł. Zagrożenie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej dotyczy zatem naruszenia tylko takich obowiązków w zakresie kontaktów z dzieckiem, które określone zostały w orzeczeniu lub ugodzie. Wnioskodawca powinien wskazać we wniosku treść oraz źródło obowiązku osoby, w stosunku do której skierowane ma być zagrożenie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej w zakresie wykonywania kontaktów przez wnioskodawcę, a także okoliczności faktyczne wskazujące, kiedy i jakim zachowaniem zobowiązany naruszył swoje obowiązki. Ponadto, wnioskodawca powinien przytoczyć okoliczności pozwalające ustalić sytuację majątkową osoby naruszającej obowiązki i przedstawić stosowne dowody. Postanowienie sądu uwzględniające wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty powinno dostatecznie określać rodzaj naruszenia, ponieważ do tak określonej podstawy będzie odnosił się sąd w drugim etapie, nakładając obowiązek zapłaty. Sąd orzeka o zagrożeniu nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej w formie postanowienia, które jest zaskarżalne zażaleniem (598[15] § 3).

Należy także pamiętać, że zagrożenie nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej może być zamieszczone już w postanowieniu ustalającym kontakty. Możliwość taką przewiduje przepis art. 582[1] § 3 k.p.c., zgodnie z którym, w razie uzasadnionej obawy naruszenia obowiązków wynikających z postanowienia o kontaktach przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, lub osobę uprawnioną do kontaktu z dzieckiem albo osobę, której tego kontaktu zakazano, sąd opiekuńczy może zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, stosownie do zasad określonych w art. 598[15] k.p.c. Sąd może zagrozić nakazaniem zapłaty osobie, pod której pieczą dziecko pozostaje – na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem lub osobie uprawnionej do kontaktu z dzieckiem albo osobie, której tego kontaktu zakazano – na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje. W tym przypadku nie musi zatem nastąpić naruszenie wskazanych w postanowieniu obowiązków, a jedynie uzasadniona obawa ich naruszenia. W takiej sytuacji sąd już w postępowaniu rozpoznawczym przeprowadza pierwszy etap postępowania wykonawczego. W razie naruszenia obowiązku, sąd od razu nakaże zapłatę uprawnionemu sumy pieniężnej na podstawie art. 598[16] k.p.c. stosownie do liczby naruszeń.

Drugi etap postępowania wykonawczego polegający na nałożeniu obowiązku zapłaty określonej sumy pieniężnej reguluje art. 598[16] k.p.c. W przepisie tym użyto sformułowania „nie wypełnia nadal swego obowiązku” co sugeruje związek hipotezy tego przepisu z postanowieniem wydanym w pierwszym etapie, o którym mowa w art. 598[15] k.p.c. To samo jednak dotyczy osób, którym profilaktycznie zagrożono sumą przymusową w odrębnym postępowaniu nieprocesowym ustalającym kontakty, na podstawie art. 582[1] § 3 k.p.c. Drugi etap postępowania w sprawie wykonania kontaktów kończy się oddaleniem wniosku albo postanowieniem nakazującym zapłatę kwoty stanowiącej iloczyn liczby naruszeń i kwoty określonej w zagrożeniu. Przy rozpoznawaniu wniosku sąd uwzględnia ponownie okoliczności niewypełniania obowiązków stanowiących podstawę orzeczenia o nakazaniu zapłaty i ich oceny pod kątem odpowiedzialności zobowiązanego. W wyjątkowych wypadkach sąd może zmienić wysokość sumy pieniężnej określonej w zagrożeniu nakazaniem zapłaty, o której mowa w art. 598[15] k.p.c., ze względu na zmianę okoliczności. W związku z powyższym, orzekając obowiązek zapłaty sąd ponownie rozważa ewentualne zarzuty dotyczące wysokości sumy nakazanej do zapłaty.

Postanowienie nakazujące zapłatę określonej sumy pieniężnej nie kończy postępowania w sprawie. Zgodnie z art. 598[16] § 3 k.p.c. jest ono bowiem zaskarżalne zażaleniem.

Zapłata określonej w postanowieniu kwoty pieniężnej powinna nastąpić niezwłocznie po uprawomocnieniu się tego postanowienia, bowiem od tego momentu suma pieniężna jest już wymagalna. Zgodnie z art. 598[16] § 4 k.p.c. prawomocne postanowienie sądu, w którym nakazano zapłatę należnej sumy pieniężnej, jest tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania mu klauzuli wykonalności. Przesłanką wykonania takiego postanowienia jest zatem jego prawomocność, a nie nadanie klauzuli wykonalności. Jeżeli zobowiązany zacznie respektować orzeczenie o kontaktach po nakazaniu mu zapłaty sumy pieniężnej, to za dokonane wcześniej naruszenia obowiązku suma ta nadal się należy.

W obu fazach postępowanie odbywa się z udziałem osoby zobowiązanej, która zgodnie z art. 598[18] § 2 k.p.c. musi być wysłuchana.

Zgodnie z art. 598[20] k.p.c. sąd umarza postępowanie, jeżeli w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się ostatniego postanowienia nie wpłynął kolejny wniosek w sprawach wykonywania kontaktów z dzieckiem. Nie wyłącza to ogólnej zasady wyrażonej w art. 355 § 1 k.p.c., która w omawianych sprawach znajdzie zastosowanie, jeżeli odpadła podstawa do prowadzenia postępowania wykonawczego, tzn. przestały obowiązywać orzeczenie lub ugoda określające kontakty z dzieckiem (np. dziecko ukończyło 18 lat). Jeżeli na podstawie art. 598[20] k.p.c. sąd umorzył postępowanie, to wydane postanowienia pozostają w mocy, co dotyczy w szczególności postanowienia wydanego w myśl art. 598[15] k.p.c., które może być podstawą do zastosowania w ewentualnym nowym postępowaniu od razu środka z art. 598[16] k.p.c. (nakazania zapłaty) bez potrzeby ponawiania zagrożenia jego zastosowaniem. Po umorzeniu postępowania mogą być egzekwowane przez komornika sumy, których zapłatę sąd już nakazał. Zgodnie z art. 598[19] § 1 k.p.c. do wniosku o wszczęcie postępowania należy dołączyć odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. Wniosek do sądu w przedmiocie wykonywania kontaktów podlega opłacie sądowej w wysokości 40 zł. W przypadku, gdy składa się kolejne wnioski w drugim etapie, nie podlegają one już opłacie sądowej.

Należy również wspomnieć o nowej instytucji, jaką jest zwrot uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z próbą wykonania kontaktu. Zgodnie z art. 598[17] § 1 k.p.c., jeżeli do kontaktu nie doszło wskutek niewykonania lub niewłaściwego wykonania przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, obowiązków wynikających z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy przyzna od tej osoby uprawnionemu do kontaktu zwrot jego uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, w tym kosztów, o których mowa w art. 582[1] § 2 pkt 1. W § 2 rozciągnięto stosowanie tego przepisu również na sytuacje, gdy to uprawniony do kontaktu z dzieckiem narusza obowiązki dotyczące kontaktu wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem. Przepis ten umożliwia zatem zwrot wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu z dzieckiem, w tym kosztów podróży i pobytu dziecka lub także osoby towarzyszącej dziecku, oraz kosztów powrotu do miejsca stałego pobytu. Przesłanką zwrotu kosztów jest niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, obowiązków wynikających z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem oraz naruszenie przez uprawnionego do kontaktu z dzieckiem obowiązków dotyczących kontaktu, wynikających z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem. Postanowienie przyznające zwrot wydatków nie kończy postępowania w sprawie, bowiem jest ono zaskarżalne zażaleniem.