Swoboda testowania, a zatem możliwość swobodnego dysponowania przez spadkodawcę swoim majątkiem na wypadek śmierci niesie ze sobą niebezpieczeństwo naruszenia interesów osób najbliższych spadkodawcy, w przypadku, gdy w testamencie do dziedziczenia całości majątku powołana zostanie osoba obca.

Podstawą systemu dziedziczenia jest bowiem założenie, że spadek powinny otrzymać osoby należące do najbliższego kręgu spadkodawcy. W praktyce często zdarza się, że takie rozrządzenie na rzecz osoby obcej jest krzywdzące dla najbliższych krewnych zmarłego, którzy w pewnym stopniu przyczynili się do powstania lub powiększenia majątku spadkowego. Dlatego też systemy prawne wprowadzają określone instytucje pozwalające chronić interesy najbliższych krewnych spadkodawcy, a także jego małżonka. Jednym z nich jest przyjęta w polskim systemie prawnym instytucja zachowku.

W systemie prawa polskiego instytucja zachowku została ukształtowana jako wierzytelność, tj. roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Uprawniony do zachowku jest wierzycielem spadkobiercy. Wierzytelność z tytułu zachowku jest dziedziczna i zbywalna. Może być także przeniesiona w drodze przelewu na inną osobę.

W sytuacji, gdy uprawniony do zachowku nie otrzymał należnego mu zachowku, bądź to w postaci powołania do spadku, bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci zapisu zwykłego lub windykacyjnego, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Również w przypadku, gdy uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, przysługuje mu przeciwko współspadkobiercom roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Jeżeli jednak uprawniony do zachowku został powołany do dziedziczenia, czy to z ustawy, czy z testamentu albo został uczyniony na jego rzecz zapis, to w takiej sytuacji nie może on odrzucić spadku lub zapisu i domagać się wypłaty zachowku w pieniądzach. Ponadto uprawniony do zachowku związany jest wybranym przez spadkodawcę sposobem zaspokojenia zachowku, co oznacza, że nie może on odrzucić przypadającej mu części spadku lub zapisu i w zamian tego realizować wierzytelność pieniężną.

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy „byliby powołani do spadku z ustawy”. Do kręgu osób uprawnionych do zachowku należą również przysposobieni i ich zstępni, a także przysposabiający. W każdym jednak przypadku należy dokonać oceny, która z tych osób byłaby powołana do spadku z ustawy.

Prawo do zachowku nie przysługuje osobom, które ustawa nakazuje traktować tak, jakby nie dożyły chwili otwarcia spadku, tj. zrzekły się dziedziczenia po zmarłym, odrzuciły spadek, zostały uznane za niegodne dziedziczenia, zostały wyłączone od dziedziczenia orzeczeniem sądu, zostały wydziedziczone. W miejsce osób wyłączonych od dziedziczenia tak jakby nie dożyły otwarcia spadku mogą wejść jednak ich zstępni.

Wyłączenie spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia testamentem negatywnym skutkuje tym, że wyłączony zostaje pozbawiony tytułu powołania do spadku. Nie dziedziczy zatem po spadkodawcy, jednakże wyłączenie od dziedziczenia nie pozbawia takiego spadkobiercy prawa do zachowku, bowiem do pozbawienia prawa do zachowku konieczne jest wydziedziczenie.

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c., zachowek wynosi połowę wartości udziału, jaki przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, natomiast jeżeli uprawniony do zachowku jest osobą małoletnią albo trwale niezdolną do pracy, wysokość ta wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. O małoletniości lub trwałej niezdolności do pracy decyduje stan rzeczy istniejący w chwili otwarcia spadku będącą chwilą śmierci spadkodawcy. Przy obliczaniu wysokości zachowku należy ustalić czystą wartość spadku, a jest nią różnica między wysokością aktywów wchodzących w skład spadku a wysokością długów spadkowych. Przy czym, przy ustalaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczenia wysokości należnego zachowku punktem odniesienia może być jedynie chwila otwarcia spadku. Obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu, przy czym chwilą tą powinna być chwila orzekania przez sąd drugiej instancji, jako sąd merytorycznie rozpoznający sprawę. Zasada ta zapewnia bowiem uprawnionemu utrzymanie realnej wartości zachowku.

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast do wartości aktywów dolicza się wartość zapisów windykacyjnych i darowizn uczynionych przez spadkodawcę, zgodnie z zasadami określonymi w art. 993-997 k.c. Obliczając zachowek nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, a w przypadku zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa. Zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego. Natomiast jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

Od wartości spadku odlicza się natomiast długi spadkowe, przy czym uwzględnia się również zobowiązania podatkowe obciążające spadkodawcę, które przechodzą na jego następców prawnych zgodnie z zasadami prawa spadkowego. Przyjmuje się także, że podatek zapłacony od spadku zwiększa długi spadkowe, a tym samym zmniejsza wysokość zachowku.

Kwota uzyskana po odjęciu od wartości aktywów, powiększonych ewentualnie o wartość zapisów windykacyjnych i darowizn, długów spadkowych stanowi czystą wartość spadku tzw. substrat zachowku. Tak otrzymaną wartość mnoży się następnie przez ustalony udział spadkowy, a uzyskana w ten sposób wartość stanowi wartość zachowku.

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a więc ze swej istoty jest dziedziczne. Przepisy kodeksu cywilnego w istotny sposób ograniczają jednak krąg osób, na które roszczenie to może przejść w drodze dziedziczenia w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku zmarł przed jego zaspokojeniem. Zgodnie z art. 1002 k.c., roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Przyjmuje się przy tym, że roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej, jeżeli należą one do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy, chociażby w konkretnym przypadku osobom tym nie przysługiwało własne roszczenie o zachowek po tym spadkodawcy, np. roszczenie z tytułu zachowku, które przysługiwało dziecku spadkodawcy zmarłemu po jego śmierci, przechodzi na dziedziczących po nim zstępnych.

Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c., roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Data otwarcia i ogłoszenia testamentu umieszczana jest zawsze na dokumencie. Przyjmuje się, że termin przedawnienia nie biegnie dopóty, dopóki uprawniony do zachowku jest uważany z mocy prawomocnego postanowienia sądu za spadkobiercę testamentowego. Natomiast bieg przedawnienia rozpoczyna się, gdy uprawniony do zachowku błędnie sądził, że znany mu testament jest nieważny. Jeżeli testament nie został ogłoszony, bieg przedawnienia nie rozpoczyna się.

Zgodnie natomiast z art. 1007 § 2 k.c., roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Pięcioletni termin przedawnienia obowiązuje od dnia 23 października 2011 r. Termin ten stosuje się również do roszczeń powstałych przed tą datą i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych. Tym samym nastąpiło przedłużenie terminu przedawnienia w odniesieniu do roszczeń powstałych przed datą wejścia w życie ustawy nowelizującej przepis art. 1007 k.c.