Zakaz prowadzenia pojazdów jest środkiem karnym o charakterze prewencyjnym służącym przeciwdziałaniu przestępczości drogowej.

Podstawowym warunkiem orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów jest skazanie za  przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji. Do katalogu tych przestępstw zaliczyć trzeba zarówno czyny z Rozdziału XXI Kodeksu karnego, ale również inne opisane w Kodeksie i ustawach szczególnych, jeśli stwarzają niebezpieczeństwo dla ruchu lądowego, wodnego lub powietrznego. W praktyce najczęściej spotykane przestępstwa tego typu to spowodowanie wypadku drogowego oraz prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego.

Kodeks karny przewiduje sytuacje, w których Sąd może orzec zakaz prowadzenia pojazdów oraz takie, w których musi to zrobić.

Z fakultatywnym orzeczeniem zakazu prowadzenia pojazdów mamy do czynienia wówczas, gdy osoba uczestnicząca w ruchu została skazana za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, w szczególności jeśli z okoliczności popełnionego przestępstwa wynika, że prowadzenie pojazdu przez tę osobę zagraża bezpieczeństwu w komunikacji.

Sąd musi orzec zakaz prowadzenia pojazdów jeśli :
a) sprawca przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji był w stanie nietrzeźwości, pod wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca zdarzenia określonego w art. 173,174 lub 177 Kodeksu karnego (katastrofa lub wypadek w ruchu lądowym, wodnym , powietrznym) – dotyczy wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju,
b) sprawca w czasie popełnienia przestępstwa określonego w art. 173 Kodeksu karnego (sprowadzenie katastrofy), którego następstwem jest śmierć innej osoby lub ciężki uszczerbek na jej zdrowiu, albo w czasie popełnienia przestępstwa określonego w art. 177 2 Kodeksu karnego (wypadek powodujący śmierć osoby lub ciężki uszczerbek na zdrowiu), był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca zdarzenia  – dotyczy wszelkich pojazdów mechanicznych, orzeka się go na zawsze, chyba że zachodzi wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami,

W przypadku ponownego skazania osoby prowadzącej pojazd mechaniczny w warunkach określonych powyżej w pkt b sąd musi orzec zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na zawsze.

W świetle Kodeksu karnego za stan nietrzeźwości uznaje się sytuację, w której zawartość alkoholu we krwi przekracza 0,5 promila albo prowadzi do stężenia przekraczającego tę wartość albo gdy zawartość alkoholu w 1 dm3 wydychanego powietrza przekracza 0,25 mg albo prowadzi do stężenia przekraczającego tę wartość.  Pojęcie środków odurzających należy rozpatrywać przede wszystkim na tle ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii. Zgodnie z art. 4 pkt 26 tego aktu prawnego środkiem odurzającym jest każda substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, działająca na ośrodkowy układ nerwowy, wymieniona w załączniku do ustawy. Przyjąć trzeba, iż środkiem odurzającym może być również substancja niewymieniona w załączniku, jeśli tylko jej działanie miało wpływ na decyzje dotyczące uczestnictwa w ruchu, podejmowane przez sprawcę. O zbiegnięciu z miejsca zdarzenia możemy mówić wówczas, gdy osoba, która dopuściła się czynu zabronionego, oddaliła się następnie celem uniknięcia odpowiedzialności.

Jeśli zakaz nie jest orzekany na zawsze, stosuje się go na okres od 1 roku do 10 lat. Czas ten co do zasady liczy się od uprawomocnienia  wyroku, pamiętać jednak trzeba, iż skazany obowiązany jest do zwrotu dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdu i jeśli tego nie uczyni, okres nie rozpoczyna biegu. W przypadku, gdy skazany odbywa karę pozbawienia wolności wymierzoną za jakiekolwiek przestępstwo, bieg okresu, na który orzeczono zakaz, zostaje wstrzymany.

Należy mieć na uwadze, iż ustawodawca wprowadził rozwiązania umożliwiające skrócenie wykonywania środków karnych, w tym w określonych sytuacjach również zakazu prowadzenia pojazdów. Jeśli  orzeczono tzw. fakultatywny zakaz prowadzenia pojazdów i minęła połowa okresu jego wykonywania stanowiąca co najmniej rok, skazany przestrzegał natomiast porządku prawnego, sąd może uznać zakaz za wykonany.

Wykonanie zakazu prowadzenia pojazdów rzutuje istotnie na możliwość zatarcia skazania. Stosownie do art. 76 § 2 Kodeksu karnego zatarcie nie może nastąpić przed wykonaniem, darowaniem lub przedawnieniem wykonania zakazu. Ma to istotne znaczenie przede wszystkim w sprawach, w których równolegle orzeka się karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania oraz zakaz prowadzenia pojazdów. Jeśli czas, na jaki orzeczono zakaz, przekracza okres próby warunkowego zawieszenia powiększony o 6 miesięcy, skazanie nie ulega zatarciu z mocy prawa z upływem 6 miesięcy od zakończenia okresu próby.

Omawiany środek karny stanowi bez wątpienia znaczącą dolegliwość, zwłaszcza dla osób, których praca wiąże się z koniecznością korzystania z pojazdu. W tej sytuacji sprawcy przestępstw przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji powinni mieć na uwadze, iż w zakresie zakazu prowadzenia pojazdów szerokie udogodnienia niesie za sobą instytucja warunkowego umorzenia postępowania. Stosownie do art. 67 § 3 Kodeksu karnego sąd warunkowo umarzając postępowania, może orzec zakaz prowadzenia pojazdów w wymiarze do 2 lat. Regulacja ta jest o tyle istotna, iż dotyczy również sytuacji obligatoryjnego orzeczenia zakazu przy skazaniu. Stanowisko to znajduje odzwierciedlenie w judykaturze, Sąd Najwyższy orzekł, iż zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych w sytuacji, w której postępowanie karne zostaje warunkowo umorzone, pozostaje fakultatywny. Przepis art. 67 § 3 in fine k.k. jest bowiem w zakresie orzekania tego środka karnego przepisem szczególnym w stosunku do art. 42 § 2 k.k. i wyłącza stosowanie tego ostatniego w zakresie przez siebie objętym, a więc przy warunkowym umorzeniu postępowania (Postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2002 roku, I KZP 33/01, LEX nr 50503).

Zakaz prowadzenia pojazdów jako środek karny funkcjonuje nie tylko w ramach Kodeksu karnego, ale również w Kodeksie wykroczeń. Zgodnie z art. 29 tej ustawy wymierza się go w miesiącach lub latach, na okres od 6 miesięcy do 3 lat. Wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji, z którymi wiąże się możliwość albo obowiązek orzeczenia zakazu, to :
a) art. 86 § 1 kw – spowodowanie zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub w strefie ruchu poprzez niezachowanie należytej ostrożności – fakultatywny, dotyczy osoby prowadzącej pojazd,
b) art. 87 § 1  kw – prowadzenie pojazdu mechanicznego w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym w stanie po użyciu alkoholu lub podobnie działającego środka – obligatoryjny
c) art. 87 § 2 kw – prowadzenie pojazdu innego niż mechaniczny na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub w strefie ruchu w stanie po użyciu alkoholu lub podobnie działającego środka – obligatoryjny,
d) art. 92 § 2 kw – niezastosowanie się do sygnału osoby uprawnionej do kontroli ruchu drogowego, nakazującego zatrzymanie pojazdu – fakultatywny
e) art. 93 kw – nieudzielenie niezwłocznej pomocy ofierze wypadku przez prowadzącego pojazd uczestniczący w wypadku drogowym – obligatoryjny

Za stan po użyciu alkoholu stosownie do art. 46 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi uznaje się sytuację, w której zawartość alkoholu w organizmie wynosi lub prowadzi do stężenia we krwi od 0,2‰ do 0,5‰ alkoholu albo obecności w wydychanym powietrzu od 0,1 mg do 0,25 mg alkoholu w 1 dm3.

Tytułem konkluzji, przypomnieć trzeba, iż osoba, wobec której orzeczono zakaz prowadzenia pojazdów, musi się liczyć z odpowiedzialnością karną w sytuacji jego naruszenia. Stosownie do art. 244 Kodeksu karnego, kto nie stosuje się do orzeczonego zakazu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.