Obecnie zauważa się tendencję wzrostową w zakresie wykorzystania przez uprawnione organy instytucji zatrzymania prawa jazdy. Kierowcy powinni wiedzieć, kto i w jakich okolicznościach może zastosować wobec nich taką dolegliwość.


Ustawodawca przewidział możliwość zatrzymania prawa jazdy, mając na uwadze potrzebę zapewnienie należytego bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Przepisy dotyczące tej instytucji zawarte są w ustawie z dnia 20 czerwca 1997 roku – Prawo o ruchu drogowym (art. 135-139).

Ustawa przewiduje tzw. zatrzymanie faktyczne oraz zatrzymanie prawne, przy czym najczęściej to pierwsze pozostaje z drugim w ścisłym związku.
Zatrzymanie faktyczne polega na fizycznym odebraniu dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów. Czynność ta może być dokonana przez :
a) policjantów,
b) żołnierzy Żandarmerii Wojskowowej w stosunku do żołnierzy pełniących czynna służbę wojskową oraz innych osób kierujących pojazdami Sił Zbrojnych,
c) inspektorów Inspekcji Transportu Drogowego w stosunku do kierujących pojazdami, którzy wykonują krajowy lub międzynarodowy transport drogowy.
Uprawniony podmiot zmuszony jest zatrzymać prawo jazdy w sytuacji, gdy :
a) zachodzi uzasadnione podejrzenie, że kierujący znajduje się w stanie nietrzeźwości lub w stanie po użyciu alkoholu albo środka działającego podobnie do alkoholu,
b) następuje stwierdzenie zniszczenia prawa jazdy w stopniu powodującym jego nieczytelność,
c) zachodzi podejrzenie podrobienia lub przerobienia prawa jazdy,
d) upłynął termin ważności prawa jazdy,
e) wobec kierującego pojazdem wydane zostało postanowienie lub decyzja o zatrzymaniu prawa jazdy,
f) wobec kierującego pojazdem orzeczono zakaz prowadzenia pojazdów lub wydano decyzję o cofnięciu prawa jazdy,
g) kierujący pojazdem przekroczył liczbę 24 punktów za naruszenie przepisów ruchu drogowego,
h)    kierujący pojazdem przekroczył liczbę 20 punktów za naruszenie przepisów ruchu drogowego w okresie 1 roku od dnia wydania po raz pierwszy prawa jazdy.
Istnieje sytuacja, w której policjant (ewentualnie inny uprawniony podmiot) może, ale nie musi zatrzymać prawa jazdy. Dzieje się tak wówczas, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że kierowca popełnił przestępstwo lub wykroczenie, za które może być orzeczony zakaz prowadzenia pojazdów.
Kierowcy powinni mieć na uwadze, iż odebranie prawa jazdy wiąże się z obowiązkiem wydania przez policjanta stosownego pokwitowania. Pokwitowanie uprawnia do kierowania pojazdem w ciągu 7 dni, jeśli zatrzymanie prawa jazdy nastąpiło z przyczyn opisanych powyżej w pkt b-d oraz w sytuacji, gdy zaistnieje fakultatywna przesłanka zatrzymania.

W praktyce następstwem faktycznego zatrzymania prawa jazdy jest tzw. zatrzymanie prawne, polegające na wydaniu stosownego postanowienia przez uprawniony organ. Postanowienie o zatrzymaniu prawa jazdy wydaje prokurator (w postępowaniu przygotowawczym w sprawach karnych) albo sąd (w postępowaniu sądowym w sprawach karnych oraz w sprawach o wykroczenia). Termin do wydania postanowienia wynosi  14 dni od otrzymania prawa jazdy, przy czym trzeba mieć na uwadze, iż policjanci powinni prawo jazdy przekazać wskazanym w ustawie organom niezwłocznie, najpóźniej w terminie 7 dni.
Postanowienie o zatrzymaniu prawa jazdy można zaskarżyć zażaleniem, na zasadach opisanych w Kodeksie postępowania karnego. W przypadku wydania postanowienia przez prokuratora zażalenie rozpoznaje prokurator nadrzędny, natomiast w przypadku wydania postanowienia przez sąd rejonowy zażalenie rozpoznaje sąd okręgowy (odpowiednio postanowienie wydane przez sąd okręgowy rozpoznaje sąd apelacyjny). Kierowcy przekonani o bezprawności zatrzymania powinni korzystać z prawa do wniesienia środka odwoławczego.

Wydanie postanowienia o zatrzymaniu prawa jazdy równoznaczne jest z zawieszeniem uprawnień do kierowania pojazdami. Prowadzenie pojazdów po wydaniu postanowienia realizuje znamiona wykroczenia z art. 94 § 1 Kodeksu wykroczeń (Kto na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub strefie ruchu prowadzi pojazd, nie mając do tego uprawnienia, podlega karze grzywny) , nie realizuje natomiast znamion przestępstwa z art. 244 Kodeksu karnego (Kto nie stosuje się do orzeczonego przez sąd zakazu prowadzenia pojazdów, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3). Stanowisko takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia w wyroku z dnia 25 sierpnia 2010 roku (sygn. II K 184/10, LEX nr 619623).
W tym miejscu należy zauważyć, iż pojęcie zatrzymania prawa jazdy nie jest tożsame z zakazem prowadzenia pojazdów ani nakazem powstrzymania się od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów. Zakaz prowadzenia pojazdów to środek karny, wymierzany w wyroku wydanym w sprawie karnej bądź wykroczeniowej, nakaz powstrzymania się od prowadzenia pojazdów natomiast to środek zapobiegawczy stosowany w ramach toczącego się postępowania karnego (o zasadach stosowania zakazu prowadzenia pojazdów patrz Zakaz prowadzenia pojazdów) . Rozróżnienie tych terminów jest szczególnie istotne z uwagi na treść art. 63 § 2 Kodeksu karnego, który stanowi, iż na poczet orzeczonych środków karnych, o których mowa w art. 39 pkt 2-3 (a więc również zakazu prowadzenia pojazdów) zalicza się okres rzeczywistego stosowania odpowiadających im rodzajowo środków zapobiegawczych, wymienionych w art. 275 lub 276 Kodeksu postępowania karnego (środkiem takim jest wspomniany wyżej nakaz powstrzymania się od prowadzenia pojazdów). Literalna interpretacja tego przepisu prowadzi do wniosku, iż okres zatrzymania prawa jazdy nie powinien być zaliczony na poczet orzeczonego w wyroku zakazu prowadzenia pojazdów, odmienną, korzystniejszą dla kierowców wykładnię zastosował jednak Sąd Najwyższy. Teza uchwały z dnia 25 lutego 2009 roku brzmi :
Na poczet orzeczonego środka karnego zakazu prowadzenia pojazdów (art. 39 pkt 3 k.k.) podlega zaliczeniu, na podstawie art. 63 § 2 k.k., także okres rzeczywistego zatrzymania prawa jazdy lub innego dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów, stosowanego na podstawie art. 137 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 135 ust. 1 pkt 1 lit. a i pkt 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.); rozstrzygnięcie w tym przedmiocie powinno być zawarte w wyroku (art. 413 § 1 pkt 2 k.p.k.), a jeżeli wyrok nie zawiera tego rozstrzygnięcia, sąd podejmuje je postanowieniem na posiedzeniu (art. 420 § 1 k.p.k.).
(Uchwała SN z dnia 25 lutego 2009 roku, I KZP 33/08, LEX nr 483406)

Z cytowanej uchwały wynika, iż w praktyce zdarzają się przypadku, kiedy sądy zapominają o zaliczeniu okresu zatrzymania prawa jazdy na poczet zakazu prowadzenia pojazdów. Oskarżeni (bądź obwinieni), których taki problem spotyka, powinni zwrócić się sądu z wnioskiem o uzupełnienie wyroku w drodze postanowienia. Sąd, dostrzegając potrzebę zaliczenia, wyda postanowienie, na które przysługuje zażalenie według zasad ogólnych.

Tytułem konkluzji nasuwa się wniosek, iż używane w języku potocznym pojęcie „zatrzymanie prawa jazdy” może być w praktyce tożsame z istotnie różniącymi się od siebie sytuacjami prawnymi. Ryzyko pomylenia pojęć jest wysokie zwłaszcza w sytuacji, gdy prawo jazdy zatrzymano w związku z prowadzeniem pojazdu w stanie nietrzeźwości lub w stanie po użyciu alkoholu albo środka działającego podobnie do alkoholu oraz w przypadku, gdy doszło do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia, za które można orzec zakaz prowadzenia pojazdów. Kierowcy, wobec których zastosowano zatrzymanie prawa jazdy z przyczyn wyżej opisanych, powinni celem zminimalizowania dolegliwości oraz uniknięcia nadużyć ze strony organów ścigania wnikliwie przeanalizować swoją sytuację prawną. Zapraszamy do kontaktu z kancelarią adwokacką Piotra Waśko